Adoptie oorlogsmonumenten: Piepersweg

De hoogste klassen van basisscholen in de gemeente Aalten staan ieder jaar rond 30 maart stil bij de oorlogsmonumenten. Op die dag, Goede Vrijdag 1945,  werd immers werkelijkheid waarnaar de bevolking gesmacht had: de bevrijding. Meestal is er ook een les aan verbonden. Dat kan een gastles zijn. Een verteller komt dan in de klas. Het moderne digitale bord in de klas maakt het mogelijk om ook de gebeurtenissen van de oorlog en rond die bevrijdingsdag te laten zien.

Een bijzonder monument is het gedenkteken ‘Spelende de dood in’ dat o.a. nauw verbonden is met de St. Jozefschool. Het  staat bijna op de hoek van de Piepersweg en de Bocholtsestraatweg. Op 4 april 1945 vond daar een drama plaats. Drie jonge jongens waren naar de hoofdweg gegaan om te kijken of er nog doortrekkende Engelse militaire voertuigen te zien waren. Er werd immers vaak wat uitgedeeld en chocolade was een ongekende lekkernij. Al wachtend en spelend ontdekten zij afgedankte munitie in een greppel. Het is een verhaal dat in deze tijd in voormalige oorlogsgebieden ook voor-komt. Kinderen ontdekken oorlogstuig. Hoe het precies is gebeurd daar op die hoek van de Piepersweg? Niemand kan het exact vertellen. Louis Veldhuis heeft er een boekje over geschreven, te koop in de Aaltense Musea. Hij is ook de initiatiefnemer voor het monument. Een van de jongens nam een granaat in de hand en gooide die richting de muur van het huis op de hoek. Het projectiel ontplofte voortijdig. Wim Wisselink, 5 jaar, Henk Schenk 6 jaar en zijn broer Wim Schenk 8 jaar oud werden zwaar getroffen door de granaatscherven. Redding was niet meer mogelijk, ondanks de hulp van een Engelse arts en een noodhospitaal in Barlo. De laatste twee jongens waren leerlingen van de St. Jozefschool. Het is bijna onmogelijk het verdriet bij dit drama voor te stellen en de ontreddering van de ouders. Na de lang gehoopte bevrijding en dan dit. De littekens bleven.

Herdenken is voor kinderen van nu terugzien op wat gebeurde. Tegelijkertijd is het via de les en een bezoek aan het monument het besef bijbrengen wat een oorlog betekent. Bovendien om bij  leerlingen van de hoogste klassen te benadrukken wat vrijheid is. Hoe de beleving van vrijheid ook te maken heeft met de wijze van het omgaan met elkaar in de klas en op school.

Zo vond op 11 april een gastles plaats in groep 7 van de St. Jozefschool. Familieleden van Wim Wisselink waren ook aanwezig. Na een verhaal over het begin van de oorlog, de oorlogsjaren en de bevrijding werd verteld over het drama aan de Piepersweg. Kinderen voelen zich zeer betrokken als het verhaal van oorlog en bevrijding herkenbaar plaatselijke gebeurtenissen met afbeeldingen heeft. De leerlingen vertelden soms over gebeurtenissen die ze van opa of oma hadden gehoord. Over het beleven van vrijheid in de eigen omgeving hebben kinderen ook nagedacht. Hoe dat echter allemaal handen en voeten krijgt, is voor juffen en meesters een hele opgave in deze toch wel verharde samenleving.

‘Vrijheid vraagt onderhoud’. Het herdenken in de klas en het leggen van bloemen bij een monument dragen hieraan bij.

                                                                                                   Hans de Graaf

Onschuldeg oorlogsleed

 

Door Louis Veldhuis

 

Dit verhaal spölt zich af in 1945 vlak nao de bevri-jding van Aalten, begin april.

 

‘t Was ne mooien zonnegen veurjaorsdag, den woensdag nao Paosen.

Aalten was al sinds Goeie Vri-jdag bevri-jd, maor ‘t dorp werd nog dageleks vanuut de richting van Bokelt ovverspeuld deur geallieerde troepen.

Dat trök natuurlek völle bekieks, met name kinder, dee hopt op ’n stuksken chocola of ander lekkers.

 

Wim Wisselink is ’n schuchter jungsken van vief jaor en woont an de Bokeltseweg op de hook met het Geitendieksken*. Hee hef net ‘t aeten op.

Normaal trök hee altied met opa op, maor den dut noo ‘n meddagdutjen.

Noo is hi-j in zien eentje veur naor de straote elopen um naor de soldaoten te gaon kieken.

Zo’n onopholdeleke stroom an colonnes mot toch ne enormen indruk maken op zo’n klein blage.

 

Wim en Henk Schenk, woont an ’n ziedweggetjen van de Bodendiek en ze loopt nao ’t middagaeten deur de weide naor de Bokeltseweg um te kieken of d’r misschien nog wat lekkers is te snaaien bi-j de soldaoten. Wim is ’n paar weake terugge acht jaor eworden en hef net communie edaone. Henk, zien breurken is zes jaor. Ze staot in de buurte bekend as ’n paar donderstralen, weet graag ovveral met de neuze veuran staot.

Hoowal Wim en Henk Schenk en Wim Wisselink vlak bi-j mekare in de buurte wont, hebt ze mekare nog nooit ezeene.

 

Bennie Temming, ’n opschötteling van ’n jaor of vieftien,  kan maor neet genog kriegen van al dee soldaoten. Hee wont an de Zuderlaan vlak bij de Bokeltseweg. Hee hef alle dage al staon kieken naor de colonnes dee langstrekt. Ok de traktaties van de soldaoten hebt een grote antrekkingskracht op ‘m.

Den meddag nao ’t aeten wil-e efkes naor zien ome en tante dee an ’t Geitendieksken* an de andere kant van de Keizersbaeke wont.

Hee löp via de Bokeltseweg ovver de Baileybrugge richting ‘t Geitendieksken*.

Wat is zo’n brugge toch vernufteg in mekare-ezet, dech hee bi-j zichzelf.

Zien gedachten gaot weer effen terugge naor den dag toen ’t gevaarte ovver de baeke ebouwd werd.

Tegeliekertied loopt ‘m de groezels ovver ziene rugge hen, at hee weer den soldaot veur zich zut, den met de opbouw met zien been beklemd kwam te zitten tussen twee spanten van de brugge. Dat been was toen kats verbrijzeld. Hee löp maor gauw wieter.

 

Vader Schenk is intussen um het huus an’t moggelen en moder Schenk is zit buten op een benksken wat uut te rösten en höldt ondertussen een oogjen op Annie van dri-j. Jopie, den net ’n jaor is, dut zien middagslaopken.

 

Bi-j de buren van Schenk, bi-j Albers, zit de gezusters Mientje, Marie en Lies ok buten te genieten van het veurjaorszunneken. Riekie Wisselink, de oldste zuster van Wim is in de schure de wasse an het ophangen en holt halen veur de kachel.

Intussen bunt de gebroeders Schenk en Wim Wisselink met mekare an het spöllen ekommen  op zied van het huus van Wisselink an de kante van het Geitendieksken.

Een van de kinder hef een projectiel evonnn in de graven den langs ’t huus löp.

Opens gooit een van de jongens dat ding teggen de mure van het huus an.

D’r volgt een enormen knal en het projectiel spat uut mekare.

 

Op dat moment löp Bennie Temming net het Geitendieksken op. Hee heurt den knal en veult de lochdruk. Hee kik op zied en zut de jongens.

Ondanks dat hee maor op een paar meter afstand löp, krig hee gin schrammetjen met.

Maor wat hee zut, zal hee nooit meer vergaeten.

Ik zag de jongens achterovver vleegen. D’r was een gekrijs en metene ovveral blood,’

Hee vertelt wieter: ‘Da’k niks metkregge kwam, is denk ik, umdat de jonges de klap opvingen.

Ok Hoftiezer van de Bree den net langs kwam fietsen, kreg niks met, wal waren de bende van ziene fietse an plodden.

 

Riekie Wisselink heurt d’n knal ok en hef metene deur dat d’r iets bi-j hun huus is gebeurd. Ze rent naor de ziedkante en treft daor de kinder. Ze zut de oldsten jongen van Schenk veur eur ogen doodgaon. Ze kan eigenlek niks an ‘m zeen. Op den andere jongen van Schenk, den haeveg bloedt, let ze neet, ze hef  allene oge veur heur eigen breur. Ze  zut dat hee een bloederege wond an zien hals hef en ze probeert onhandeg het bloeden te stelpen. Dat het beentjen van Wim ok helemaols kapot is, hef ze neet ens in de gaten.

De knal wordt ok deur de gezusters Albers eheurd en zee gaot d’r dreks op af.

Marie Albers vertelt: ‘Toen wi-j d’rbi-j kwammen was Wim Schenk al dood. Henkie, zien breurken blef maor gillen van:‘Ik heb het neet edaone, ik heb het neet edaone’. ’t was verschrikkelek. Dat gegil en het gekrijs en al dat bloed.’

Vader en mooder Schenk heurt het gegil van de kinder ok en ze herkent metene de stemmen van eur eigen  kinder. Ze loopt d’r dwars deur de weide op af, maor onderweg zakt moder Schenk in mekare.

 

Al gauw bunt d’r ok soldaoten bi-j de onheilsplek. Ze haalt de umstanders weg en nemt alle dri-j de kinder met in een rooie kruus-wagen.

Wim Schenk is dan inderdaod al dood. Waarschijnlek deur de klap en de lochdruk dee de ontploffing hef veroorzaakt.

In ’n noodhospitaal in Balle wödt nog van alles eprobeert um het laeven van Henk Schenk en Wim Wisselink te redden. Henk zit onder de granaatscharven en splinters dee ok inwendeg völle scha hebt too-ebracht.

Wim Wisselink hef een granaatscherf in zien hals ekreggen en zien been is verbrijzeld.

Helaas, alle inspanning ten spiet, het mag neet baten. An het begin van de aovond bunt ze beide ovverleden.

 

Meester Weenink nömt samen met Hendrik Onnink de zwaore taak op zich umme de kinder naor de olders terugge te brengen.

Veur meester Weenink mot dit biezonder zwaor vallen. Hee hef net de dag daorveur vief van ziene kinder begraven dee bi-j de bevri-jding bij een bombardement um het laeven bunt ekommen.

 

Op het bidprentjen van Wim Schenk steet treffend:

Spelend ging ik de dood in. Spelend verliet ik mijn vader en moeder’.

Wreed kwamen zo dri-j kinder an hun ende. Hun families in een groot en alles verscheurend verdreet achterlaotend.

 

Bennie Temming, den al jaoren in Hengel woont, hef d’r nog steeds völle meujte met.

‘Iedere kere a’k in Aalten kom en ik ri-j langs het huus, zee ik de hele tragedie weer veur mien ogen afspöllen.’ Het löt mien nooit meer los. Wi’j mossen bli-j waezen da-w bevri-jd waren, maor dizze gebeurtenis trok een zwaore wissel op het bevri-jde geveul.

Het was een bevri-jding met een diepzwarte rand.’

 

 

An de hand van dizze gebeurtenis he’k een gedicht emaakt

 

Mangs is ’t neet te begriepen

waor’t an mankeert.

 

Soldaoten

deelt snoep en chocola

an joelende kinder.

 

Kinder spölt in de graven,

gaot met oorlogstuug,

spöllend de dood in.

 

Schreeuwen,

krieten,

stilte.

 

Zo krange,

net bevri-id

en dan dit verdreet.

 

 

Louis Veldhuis

 

 

 

*Geitendieksken is tegenwoordig de Piepersweg (tussen Bocholtsestraatweg en Dinxperlosestraatweg)

 

*Het boekje waar het uitgebreide verhaal in staat heet ‘Spelende de dood in’ en is verkrijgbaar bij het

Nationaal Onderduik Museum aan de Markt in Aalten. (Deze versie is Nederlandstalig)

 

*Aan de Piepersweg op de hoek met de Bocholtsetraatweg is een monument geplaatst ter

nagedachtenis aan de drie kinderen.
Het monument is ontworpen door Ans Braamskamp-Bekkers. Tevens staat er een informatiebord bij.

*Elk jaar wordt een korte herdenking gehouden door leerlngen van de St. Jozefschool die het

monument hebben geadopteerd.

 

 

Gaele tulpen.

Deur Louis Veldhuis

Lenah zat stillekes veur ’t raam. Eur gedachten gaot weer terugge naor meert viefenveerteg. Wat was ze verliefd! Achttien jaor was ze en Frans, eur buurjongen ok.
Frans, dee eur uut de klauwen van het nazimonster had ered. ’t Was winter, dreejenveerteg. Ze kwammn van schole fietsen. Frans zag nog net op tied de ovvervalwagen bi-j eur huus. Va en mo en beide breurs werden af-evoerd. Ze bunt nooit weer-ekommen.

Frans had eur naor de boerderi-je van zien ome en tante ebracht. Ovverdag kwam ze nooit buten. Frans kwam eur twee keer in de waeke opzeuken en dan dejen ze samen spellekes en zowat hen. In ’t veurjaor nam hee bleumkes uut eigen tuin met, um eur op te fleuren. Gaele tulpen. ‘Dee kleure is een teken van ni-j laeven. Hoppe veur de tied a’w weer vri-j komt, dan trouw ik met ow!‘ zei Frans. Zo bleujen de leefde op.

Vake hef ze daoran terug-edacht. Oh, ze wet het nog good. Het uur van de bevri-jding kwam, maor ok het noodlot. Eerste Paosdag, het darp werd bevri-jd. Frans zien va en mo zatten in de schuulkelder, Frans was nog efkes de kökken in-elopen um een stuk brood te pakken. Toen kreeg ‘t huus een voltreffer. Frans was op slag dood.

Ton Lenah bi-j ‘t huus kwam, schot eur gemood vol. Tussen het puun bleujen gaele tulpen. De kleure van hoppe en ni-j laeven. In heur lief greujen ok ni-j laeven. Oktober kwam Frans junior.

Zeuven jaor later, bi-j de eerste Auschwitszherdenking, kwam ze eur achternaeve David teggen. Hee had de kampen ovverlaefd. Leefde bleujen opni-j op. Ze trouwden, emigreerden naor Israël en kreggen samen nog dree kinder.

Frans werd nooit vergaeten.
Jaorleks, 1 april zet ze een busken gaele tulpen bi-j de foto van Frans.