Niet zomaar wat tekeningen

Het prachtige gedenkraam in de Oosterkerk van Aalten is de laatste tijd regelmatig in de publiciteit geweest, mede vanwege de sluiting van de Oosterkerk als kerkgebouw. Dat is niet zo vreemd want het is immers een uniek gedenkraam dat als dank voor hulp aan onderduikers en kinderen uit Rotterdam in de Tweede Wereldoorlog, werd aangeboden aan de Aaltense gemeenschap.
Voor het maken van dit raam moest er een ontwerp komen. Het initiatief daarvoor werd genomen door ds. Th. Delleman uit Rotterdam, die eerder predikant was in de Gereformeerde Kerk van Aalten. Naast een eerste schets werden er tekeningen op ware grootte gemaakt van ca. zes meter hoog door ontwerper Marius Richters. Bij een expositie van werk van Marius Richters in 2002 in Rotterdam kwam de vraag naar voren: ‘Waar zijn die tekeningen gebleven?’ Twee mensen hebben zich ingespannen om de verloren gewaande ontwerptekeningen (z.g. cartons) van het gedenkraam weer te restaureren om te zijner tijd iedereen mee te laten genieten van de unieke tekeningen.

Jan ter Haar
Een gepensioneerde glas-in-loodhobbyist die voor zijn plezier glas-in-lood ontwerpt en maakt in zijn atelier en zich daarnaast bezighoudt met historisch onderzoek naar glas-in-lood. Van oorsprong afkomstig uit de schildersbedrijfstak uit Aalten en later in Katwijk werkzaam als docent en consulent voor de vakopleiding schilderen. In zijn pensioentijd tot 2021 werkte hij als amateur glazenier en verzorgde daarbij ook cursussen en workshops. Nu weer terug naar de roots in Aalten om daar hopelijk nog jaren te genieten van de mooie streek en het maken van eigen glas-in-loodwerk.

Herman Onnink
Oorspronkelijk kruidenier in Barlo. Later jarenlang de ‘regelneef’ op het kerkelijk bureau van de Protestantse Gemeente Aalten, en nu al geruime tijd archivaris bij het archief van de PGA en actief vrijwilliger bij onder andere het Nationaal Onderduikmuseum van Aalten.

Onderzoek
Voor de opzet van een nieuw archief ging Herman Onnink op onderzoek uit in de archieven van de toenmalige Gereformeerde Kerk van Aalten. Door omstandigheden stagneerde dat en werd er later verder gewerkt aan het archief van de nieuwgevormde Protestantse Gemeente Aalten.
Met het samenvoegen van de archieven moest ook de kelder van de Oosterkerk geruimd worden. Wat schetste de verbazing: daar lagen de rollen met tekeningen boven op een stoffige kast. Verwaarloosd, vochtig en beschadigd. Daarnaast ontbrak er op één tekening een deel van het ontwerp. Hét moment om een deskundige in te schakelen. Dat was Jan ter Haar die zoals gezegd, zijn sporen al verdiend had op het gebied van glas-in-loodramen. Samen besloten ze, met toestemming van de kerkrentmeesters, om te onderzoeken of deze tekeningen nog te redden waren.

Boekje
In een eerder verschenen artikel gaf Jan ter Haar al aan dat hij verweven was met het gedenkraam in de Oosterkerk. Als zoon van een schilder kreeg hij al vaak te maken met kleine restauraties aan dit raam als er weer eens een aantal ruitjes waren ingegooid. Daar is ongetwijfeld zijn liefde voor het glas-in-loodwerk door ontstaan. Dit ging zover dat hij hele studies heeft gemaakt over dit werk en geprobeerd heeft om historische feiten boven tafel te krijgen. Hij heeft hierover zelfs een boekje uitgebracht. Toen hij samen met zijn vrouw recentelijk weer in Aalten kwam wonen, werd hij meteen geconfronteerd met het feit dat de Oosterkerk verkocht zou worden en er zaken opgeruimd dienden te worden. Herman Onnink kwam dus precies op tijd. Jan met zijn kennis van glas-in-lood en Herman als schatbewaarder van de rijke historie van o.a. de huidige PGA.

Restauratie met engelengeduld
De ca. zes meter lange tekeningen werden opgeborgen in plastic buizen in het nieuwe archief in de Zuiderkerk. Daar konden ze ook op lange tafels uitgelegd worden. Er werden nogal gebreken geconstateerd:
1. De kwaliteit van het papier waarop de tekeningen gemaakt waren, was slecht. Direct na de oorlog (oorlogspapier) was dat geen wonder. Alles was schaars.
2. De klimaatomstandigheden in de kelder van de Oosterkerk hadden ook invloed gehad op het papier. Met name de vele beschadigingen werden een probleem om op te lossen.
3. Op één van de vier vellen ontbrak een belangrijk gedeelte van het ontwerp.

Jan ter Haar heeft zich vooral verdiept in de mogelijkheden van een volledige restauratie. Al spoedig bleek dat het inschakelen van professionele mensen vele tienduizenden euro’s zou gaan kosten. Advies werd ingewonnen en Jan en Herman besloten om het zelf uit te voeren. Ze verdiepten zich in de materie en gingen aan de slag. Om het kwetsbare papier te verstevigen, werden er twee lagen rijstpapier aangebracht op de achterzijde van de tekeningen. Dat ging echter niet zonder gevaar, aangezien het rijstpapier er nat opgebracht moest worden en het papier van de tekeningen bijzonder kwetsbaar was en ook niet egaal vlak. Dat werd dus heel secuur werken en dat vergde veel geduld. Daarna werden de beschadigingen hersteld en werden de zijkanten verstevigd met een speciaal linnenband zodat de tekeningen eventueel ook opgehangen kunnen worden. Bij het ontbrekende gedeelte bij één van de tekeningen werd een fotografische tekening van het origineel toegevoegd.
In totaal duurde de restauratie ongeveer zes weken.

Originele schets
Voordat er een ontwerp gemaakt kan worden wordt er een schets gemaakt van het idee. Dit is waarschijnlijk gedaan om het comité een indruk te geven van de ideeën die de ontwerper Marius Richters had voor het gedenkraam. Deze originele schets, met een handtekening van de ontwerper, is ook teruggevonden in de kluis van de Oosterkerk. Deze moest donker bewaard worden, vandaar de kluis. Daar waren ze dus wel zuinig op geweest.
Jan ter Haar en Herman Onnink zouden het een geweldig idee vinden dat deze originele werktekeningen een mooie plek krijgen in de Aaltense gemeenschap waar iedereen ze kan bewonderen.
Het zou ook een mooi cadeau zijn voor deze twee mensen die zich geheel vrijwillig hebben ingezet om zo’n kostbaar stuk geschiedenis te redden van de papierversnipperaar

Tekst: Arnold Arentsen
Foto’s: Jan ter Haar en Arnold Arentsen