Vermogen en bezit opmaken of een appel voor de dorst

In februari van dit jaar heeft een speciale commissie van de synode van onze Protestantse kerk een rapport uitgebracht onder de titel ‘Werkzaam vermogen’. De commissie kreeg de opdracht om uit te zoeken wat voor mogelijkheden er zijn om het grote vermogen waar nog heel veel kerken over beschikken, te gebruiken voor de nood in de wereld en dichtbij. En als we over een groot vermogen praten, de landelijke kerk komt, voorzichtig geschat, op zeker een miljard euro dat in de boeken staat als werkzaam vermogen. Dat wil zeggen: kapitaal dat op de bank staat of belegd is en dus op de balans staat bij PKN-gemeentes in het land. Daar komt nog bij dat veel kerken, met name op het platteland, over veel (landbouw)grond beschikken en over onroerend goed dat niet op de balans vermeld staat omdat het afgeschreven is, maar wel een behoorlijke waarde vertegenwoordigt.
Zo veel bezit vonden veel bestuurders van onze landelijke kerk wel een beetje te gek in deze tijd, en zo kwamen de commissieleden dit jaar met het bewuste rapport uit. De aanbeveling naar de synodeleden toe luidde, vrij vertaald: ‘Maak het vermogen maar op nu de nood hoog is.’ Dat was koren op de molen van veel media. Met name dagblad Trouw besteedde er veel aandacht aan. Ook onze streekkrant De Gelderlander sprong erop in. Heel vaak was de teneur van de artikelen: Dit is te gek voor woorden. Wat moet de kerk met zoveel bezit? Daar bedoelen ze mee: Besteed al dat geld, en maak bezit te gelde voor de problemen die er nu zijn. Met andere woorden: Maak het op, de kerk is toch geen vermogensbeheerder?

Alvorens ik mijn mening over bovenstaande geef, wil ik eerst eens even op een rij zetten hoe het vermogen van de beide kerken in Aalten en Bredevoort ervoor staat. Laat ik daarbij vooropstellen dat ik niet het totale werkzame vermogen van de PG Aalten ga noemen. De kerkenraad (kerkrentmeesters en diaconie) van de PG Aalten kiest ervoor om dit niet publiekelijk bekend te maken door de balansen niet te publiceren. Dat getuigt niet van openheid naar de gemeente toe, maar daar zullen ze hun redenen voor hebben. Overigens is het wel zo dat u de volledige jaarrekening van de PG Aalten kunt inzien op het kerkelijk bureau tijdens de openingsuren.
Ik kan u wel vertellen dat de kerkrentmeesters van de PG Aalten zeer goed bij kas zitten (een groot werkzaam vermogen) en veel eigendom hebben in de vorm van onroerend goed (vijf woningen, (nog) drie kerken en gebouw Elim), en met name veel landbouwgrond. De diaconie van de PG Aalten heeft ook een flink vermogen en heel veel landbouwgrond in bezit. Gebouwen bezit zij niet.
Wat het vermogen betreft van de PG Bredevoort, deze kerkenraad is wat opener, de cijfers heeft u kunnen lezen in twee voorgaande KerkVensters en kunt u nalezen op de
ANBI-pagina van de PG Bredevoort. Het is mij niet bekend wat de omvang van het bezit is van de PG Bredevoort. Wel is recent de pastorie verkocht, hetgeen dus nog niet in de balans is verwerkt. In beide gemeentes wordt het bezit van onroerend goed en grond niet geactiveerd op de balans, behalve datgene wat nog niet afgeschreven is.

Opbrengsten uit vermogen en bezit
De opbrengsten uit werkzaam vermogen en bezit van de kerkrentmeesters van de PG Aalten was in 2019 € 126.630.
De opbrengsten uit werkzaam vermogen en bezit van de diaconie van de PG Aalten was in 2019 € 112.828.
Bij de kerkrentmeesters van de PG Bredevoort was de opbrengst uit werkzaam vermogen en bezit € 43.901.
De opbrengsten uit werkzaam vermogen van de diaconie van de PG Bredevoort was in 2019 € 70.817.
Dat is dus in Aalten en Bredevoort een hoge opbrengst uit bezit, zowel voor de kerkrentmeesters als de diaconieën.
Bij de kerkrentmeesters van de PG Aalten maken de opbrengsten uit bezit bijna 14% uit van de totale uitgaven in 2019, die € 848.606 bedroegen. Bij de PG Bredevoort is het zelfs ruim 29% van de totale lasten, die € 150.625 bedroegen. Voor 2020 zal het percentage nog veel hoger liggen, aangezien in beide gemeentes veel minder is toegezegd bij de actie Kerkbalans.
Stel nu dat het bezit allemaal te gelde wordt gemaakt, wat veel mensen, met name in armlastige gemeentes, goed zou uitkomen. Dan kunnen de beide gemeentes in Aalten en Bredevoort het best nog een aantal jaren volhouden, ook in de huidige tijd met alle onzekerheden. Ze zouden zelfs nog wel wat noodlijdende gemeentes kunnen helpen. Maar dan, laten we zeggen na tien jaar, is het vermogen en het bezit op en moeten de gemeenteleden die dan leven de totale kosten van een jaar geheel zelf opbrengen. Dat betekent naar de huidige maatstaven dat er voor het gemeentewerk in de PG Aalten circa € 125.000 en in de PG Bredevoort circa € 44.000 meer opgebracht moet worden.
De opbrengst uit bezit is een vrij stabiele factor, omdat het veelal komt uit onroerend goed en landbouwgrond, maar rente op vermogen of belegging kan bijna niet lager worden dan het huidige peil. Best mogelijk dus dat de opbrengst van werkzaam vermogen en landbouwgrond over tien jaar hoger zal zijn dan de huidige opbrengst. Maar dat is speculatief.
De diaconieën van Aalten en Bredevoort hebben samen maar liefst € 180.000 te besteden uit de opbrengsten van hun bezit. Jaarlijks wordt dit geld besteed aan plaatselijk diaconaat en projecten in binnen- en buitenland, en er wordt alert gereageerd op rampen die zich voordoen, zoals recentelijk in Libanon.

Ontstaan van het bezit en het beheer daarvan
We moeten ons wel bedenken hoe dit bezit is ontstaan. Of onze voorouders het voortbestaan van de kerk al in twijfel trokken of problemen voorzagen in de toekomstige exploitatie weten we niet. Wat we wel weten is dat veel voorouders geld, onroerend goed en grond nalieten aan de kerk om het voortbestaan van de kerk ook in de toekomst te waarborgen. Zo werd er in de loop van de vorige eeuw veel grond geschonken, soms compleet met boerderij. Vaak waren het ook stukjes grond die voor de opvolger of koper niet zo interessant waren als kavel. Kerkvoogdijen bij de Hervormde gemeentes en commissies van beheer bij de Gereformeerde kerken en de diaconieën van beide kerken kregen zo een rijk bezit in de schoot geworpen. Schenkingen in geld werden vaak belegd in landbouwgrond. De laatste decennia is wel gebleken dat dit een uitstekende belegging is.
Met name voormalige Hervormde gemeentes staan bekend om hun grote bezit, ook in Aalten en Bredevoort. Het bezit aan grond is enorm in waarde gestegen toen de ruilverkaveling in Aalten werd gerealiseerd, begin jaren tachtig. Veel kleine kavels werden tot grotere kavels samengevoegd, en zo ontstonden er flinke kavels landbouwgrond maar ook gronden in de uitbreidingsgebieden van de gemeente Aalten. Deze kavels brachten bij verpachting of verkoop vele malen meer op dan de erflaters ooit hadden kunnen bedenken.
Tijdens die ruilverkaveling heeft onder andere de diaconie van de Hervormde gemeente in Aalten haar eigendommen laten beheren door het KKG, het Kerkelijk Kantoor voor Goederen. Dat is een landelijk kantoor, dat oorspronkelijk is ontstaan in Brabant en Limburg om kleine protestantse kerken in Brabant bij te staan tussen de grote katholieke gemeenschappen. Al sinds de jaren zeventig werken ze landelijk en zonder winstoogmerk voor kerken in heel Nederland. Zij hebben een enorme expertise op het gebied van onroerend goed-beheer en de exploitatie daarvan.

Wel of niet opmaken
Is het nu wel of niet gepast dat de kerk als vermogend te boek staat, en vaak ook nog grootgrondbezitter is?
Zoals gezegd is een groot deel van het vermogen en bezit geschonken door leden van de gemeente die wilden dat de toekomst van de kerk gewaarborgd werd. Die geschenken zijn door kerkvoogden, leden van commissies van beheer en diakenen goed beheerd, en dat heeft erin geresulteerd dat er nu een riant werkzaam vermogen en bezit van onroerend goed is. Dat is in veel gemeentes het geval, landelijk gezien is gezamenlijk meer dan een miljard in het bezit van vermogende kerken.
De landelijke synode vindt nu dat dat vermogen misschien wel voor een groot deel besteed kan worden, juist nu de nood in Nederlandse kerken, geloofsgemeenschappen en in de wereld zo hoog is. Is het nu de tijd die onze voorouders voor ogen hadden toen ze dat bezit aan de kerk schonken?
De discussie om het bezit maar op te maken speelt overigens al heel lang. Ik weet nog dat er bij de introductie van Kerkbalans in de toen nog Hervormde Kerk, eind jaren zeventig, op gemeenteavonden ook door sommige gemeenteleden voor gepleit werd om het bezit maar op te maken.
Als dat toen gebeurd was, hadden we nu in Aalten en Bredevoort elk jaar een gigantisch tekort. De kerkrentmeesters hadden dan al veel eerder moeten ingrijpen en fors moeten bezuinigen. De diakenen hadden dan geen bijdrage meer kunnen leveren aan heel veel projecten in binnen- en buitenland. Kijk eens wat er momenteel ondersteund kan worden in de deze coronatijd. Lees de verslagen van de HVWD en de Diaconale Hulpverlening Aalten, of bestudeer de jaarcijfers eens van de diaconieën in Aalten en Bredevoort.
Kortom: bezit kan ook goed beheerd en gekoesterd worden, om daar tot in lengte van jaren profijt van te hebben, juist voor de generaties na ons, over wie velen zich zorgen maken.

Is het dan reëel dat de kerken in Aalten en Bredevoort maar bezuinigingen blijven doorvoeren, met name in het pastoraat? Dominees zijn er bijna niet meer of er wordt op beknibbeld. Voorgangers zijn blijkbaar moeilijk te krijgen in deze bijzondere tijd. Nog even en de overgebleven voorgangers raken overspannen. Misschien is het toch te overwegen om de komende tijd wat extra vermogen te besteden aan extra mensen in het pastoraat die ook daadwerkelijk in het pastoraat werkzaam zijn. Als men de geluiden in de gemeente hoort, is daar enorme behoefte aan.

Synoderapport
Maar hoe is het dan met dat landelijke rapport van de synode, dat erop aanstuurt dat vermogende gemeentes de armlastige gemeentes moeten helpen? Maar dat gebeurt al. Zo is bekend dat Kerk in Actie op bescheiden schaal gemeentes helpt die in de knel zitten. Er is een ‘noodfonds’ in de maak binnen de landelijke PKN en er is het ‘solidariteitsfonds’ binnen de PKN, waar wij als gemeenteleden elk jaar al aan bijdragen door een landelijke heffing. Dit fonds helpt noodlijdende gemeentes en gemeentes die nieuw opgezet worden. Maar de nood is hoog, dus kunnen de rijke gemeentes best iets meer bijdragen voor de armlastige gemeentes. Dat kan heel simpel geregeld worden door de jaarlijkse bijdrage te laten afhangen van het werkzame vermogen. Dat gebeurt nu al, maar men zou ook gemeentes kunnen verplichten de WOZ-waarde op te geven van hun onroerend goed en grond. Dan kan iedere gemeente naar de hoogte van dat bezit aangeslagen worden en zo een bijdrage leveren waarmee armlastige gemeentes geholpen kunnen worden.

Conclusie
Mijn conclusie betreffende dit rapport van de synode van de PKN is dus duidelijk: niet opmaken dat bezit, want dan is er voor de volgende generaties ook nog wat. Zo kunnen we ook iets meer financiële solidariteit hebben met armlastige gemeentes die niet het geluk hebben gehad van vrijgevige voorouders, en met hele nieuwe, nog jonge kerkgemeenschappen.
Ik hoop daarom dat ook in de toekomst onze bestuurders, plaatselijk en landelijk, een dergelijk beleid zullen voortzetten. En reken maar dat de nood in de wereld een structureel probleem is en wij elke keer weer verrast worden door wat er gebeurt.

Het volledige rapport ‘Werkzaam vermogen’ kunt u downloaden via de website van KerkVenster. Scrol op de homepage naar beneden en klik op het blokje downloads.

Tekst: Arnold Arentsen Afbeelding ontwerp Ben Lammers